Yerebatan Sarnıcı (Basilica Cistern)

Kısaca

6. yüzyılda I. Justinianus'un Stoa Bazilikası'nın altına yaptırdığı sarnıç; İngilizce adı Basilica Cistern.
En bilinen efsaneleri ters ve yan konmuş Medusa başları ile Ağlayan sütun.
Gidiş T1 tramvay, Sultanahmet durağı; gezmek 30-45 dakika sürüyor.
Kalabalıktan kaçmak isteyene birkaç dakika ötedeki Şerefiye Sarnıcı.

Yerebatan sarnıcına kaç defa girdim hatırlamıyorum, çünkü lisedeyken arkadaşlarla İngilizcemizi geliştirmek için ücretsiz rehberlik yapardık haftasonları. Yemek ısmarlamalarına izin verir, para almazdık. Benim diyen İstanbulludan iyi bilirim oraları... #iyimuz

Yerebatan Sarnıcı'nda turuncu ışıklı tuğla tonozların altında uzayıp giden sütun sıraları, dikey perspektif — Turuncu ışıkta uzayıp giden tonozlar ve sütun sıraları. Fotoğraf: © Attila Erbilir

Yerebatan Sarnıcı'nda aşağıdan yukarı bakış: turuncu ışıkla aydınlanan tuğla çapraz tonoz ve demir gergiler — Başını kaldırınca: tuğla çapraz tonozlar. Fotoğraf: © Attila Erbilir

Yerebatan nedir, ne zaman yapılmış?

Şimdi sarnıcın hikayesi oldukça ilginç. Öncelikle ismin nereden geldiğine bakalım. Halk arasında Yerebatan Sarayı, yapı ismi Yerebatan sarnıcı, İngilizce adı Basilica Cistern. Saray mevzuu sütunlu iç yapısının saraya benzetilmesinden ibaret, ok bu değil geç :) Cistern basit, sarnıç demek. Bazilika ise Bizans zamanında kamu binası, halk meydanı anlamına geliyor.

Efendim uzatmıyorum İmparator I. Justinianus o sırada o arazinin üzerinde olan Stoa Bazilikası'nın altına 6. yy'da inşa ettiriyor, isim ne oldu? Basilica Cistern.

Bizim osmanlar bunu unutuyor. İnanılır gibi değil ama evet unutuyorlar. Peki bunu nereden biliyoruz? Kaynağı aha bu: 1540'larda Kral I. François'nın İstanbul'a gönderdiği Fransız âlim Petrus Gyllius (Pierre Gilles), sarnıcı ararken tesadüfen içinden aşağı inen bir geçit olan bir eve giriyor. Mahalleli her gün kuyulardan su çekiyor ama altında ne olduğundan habersiz. Ev sahibi meşaleleri yakıyor, Gyllius'u küçük bir kayığa bindirip suya gömülü sütunların arasında dolaştırıyor, bir yandan da meşale ışığında zıpkınla balık avlıyor. Gyllius da oturup sütunları sayıyor: 336. Hepsini kendi kitabında anlatıyor (İngilizce çevirisi burada).

Vay yerebatana bak sen!

Yerebatan Sarnıcı'nda loş beyaz ışıkla aydınlatılmış kalın taş sütunlar ve sakin suda yansıyan tonozlar — Taş sütunlar ve sudaki kusursuz yansımaları. Fotoğraf: © Attila Erbilir

Efsaneler

Abilerim, ablalarım Medusa başları: biri ters, biri yan. Efsaneye göre bakanı taşa çevirmesin diye böyle konmuş. Gerçek muhtemelen daha sıkıcı: başka bir yapıdan sökülmüş taşlar sütun kaidesi yapılmış, yön de sütunun boyuna denk gelsin diye ayarlanmış.

Sonra Ağlayan sütun: tavus kuşu gözü desenli, sürekli nemli sütun. Sarnıcın yapımında ölen yüzlerce köle için ağladığı anlatılır. Muhtemelen sadece nem :)

Tırı and Vırı ama efsaneler güzeldir ya! Hayata bir anlam katar bence.

Yerebatan Sarnıcı'nda sütun kaidesi olarak baş aşağı konmuş taş Medusa başı ve önündeki suya atılmış bozuk paralar — Ters Medusa başı; dibe atılmış bozuk paralar. Fotoğraf: © Attila Erbilir

Yerebatan Sarnıcı'nda sütun kaidesi olarak yan yatırılmış, yosunlu ve nemli taş Medusa başı, loş ışıkta — Yan duran Medusa. Fotoğraf: Carole Raddato, CC BY-SA 2.0

Yerebatan Sarnıcı'nda yeşil ve sarı ışıkla aydınlatılmış, gözyaşı damlası desenli nemli Ağlayan Sütun — Ağlayan sütun, hep nemli. Fotoğraf: Mattpopovich (CC0)

Pop kültür

Hikaye bu kadar değil tabii, James Bond 'From Russia with Love' (1963) filminde Bond sarnıçta kayıkla geziyor. Dan Brown Inferno'sunda da var. Özellikle son restorasyondan sonra daha da içerilere gidebildiğiniz platformlar yapıldığı için deneyim eskiye göre çok daha tatmin edici.

Bir de Şerefiye var

Yerebatan'a birkaç dakika yürüme mesafesinde, Binbirdirek'te, Piyer Loti Caddesi'nde, yaklaşık 1.600 yıllık (5. yüzyıl, II. Theodosius dönemi) çok daha az bilinen bir sarnıç.
İBB'de (Kültür AŞ). 17 Eylül 2026'dan beri T.C. vatandaşlarına her gün 10.00-18.00 arası kimlikle 1 TL. Her gün 10.00-22.00 açık. Müzekart geçmiyor, Passo'dan online bilet var.
İçinde ışık ve video gösterileri yapılıyor; kalabalıktan kaçmak isteyene ideal.

Şerefiye Sarnıcı'nda karanlıkta mavi ve beyaz ışıkla aydınlatılmış sıra sıra mermer sütunlar ve tonozlar — Şerefiye Sarnıcı, daha küçük ve sakin. Fotoğraf: Interfase, CC BY-SA 4.0

Pratik bilgi

Gidiş: T1 tramvay, Sultanahmet durağı veya Sirkeci, Beyazıt'tan yürüme mesafesi
En iyi saat: sabah açılışta veya akşamüstü
Kuyruk, süre: yaklaşık 30-45 dk yeter
Bilet: yabancı ziyaretçilere gündüz 1.950 TL, gece 3.000 TL. İşletmesi 2026'da Vakıflar'a geçti, yerli tarifesi de değişti, Müzekart geçmiyor; detaylar için resmi siteye bakabilirsiniz.

1830'ların Yerebatan Sarnıcı'nda yarısına kadar suya gömülü sütunlar ve kemerler arasında küçük insan figürleri — Yerebatan Sarnıcı, 1830'lar. Su o zaman sütunların yarısına kadar. Gravür: Thomas Allom, Robert Walsh'un 'Constantinople and the Scenery of the Seven Churches of Asia Minor' kitabından (Wikimedia Commons, kamu malı).

Fotoğraflar: Attila Erbilir ve Wikimedia Commons; çekenler ve lisanslar altyazılarda.

Reklam değildir, deneyim paylaşımıdır.